Home Thema's Leiderschap Wat kunnen leiders van organisaties leren van de natuur?

Wat kunnen leiders van organisaties leren van de natuur?

Zie hoe de natuur - bomen, bloemen, gras - groeit in stilte. We hebben stilte nodig om contact te maken me tonze ziel. - Moeder Theresa

Mens en organisatie en in maatschappelijke aspecten van de organisatie

Jack Crielaard, foto: Sonia de Winter-de CubaMatthijs Schouten, foto: Sonia de Winter-de CubaOp een koude, winterse dag, terwijl de natuur bezig is te ontwaken uit haar winterslaap, ontmoeten Jack Crielaard en Matthijs Schouten elkaar in het gebouw van Staatsbosbeheer in Driebergen. Zij gaan met elkaar in gesprek over de relatie tussen natuur en organisaties en wat leiders van organisaties kunnen leren van de natuur. Drs. Jack Crielaard is bioloog/ecoloog, ondernemer/interimmanager en parttime lector aan de Christelijke Hogeschool Ede.

Prof. Dr. Matthijs Schouten is ook bioloog/ecoloog en daarnaast filosoof en professor aan de Universiteiten in Wageningen (ecologie en filosofie van het natuurherstel) en Cork in Ierland (natuurbescherming). Matthijs houdt zich verder als huisfilosoof binnen Staatsbosbeheer bezig met toekomststrategieën in relatie tot veranderende visies op natuur in de samenleving.

Het is een misvatting om te denken dat de natuur is gemaakt om de mens te dienen. De mens is natuur, net zoals een organisatie ook omgeving is. Om te kunnen vernieuwen, is eerst een crisis nodig. De natuur maakt gebruik van de ruimte die door een crisis is ontstaan. Denk aan een omgevallen boom in een stuk bos. Mits de omgevallen boom er gewoon mag zijn, krijgt de ontstane ruimte van de natuur; van de omgeving, een nieuwe invulling. Voor Jack is dit de definitie van sociale innovatie. Volgens Matthijs betekent het toelaten van de ruimte, waar mag gebeuren wat uit zichzelf gebeurt, een enorme paradigmashift in waarde en waardering. Het betekent dat wat er is er ook mag zijn. Deze visie vergt de kunst van het loslaten. Ook het loslaten van beheersing en control, om de beschikbare krachten en talenten optimaal tot hun recht te kunnen laten komen. De gangbare interpretatie van Darwin’s “survival of the fittest”, namelijk het recht van de sterkste, is volgens Matthijs een beperkte opvatting. In de natuur overleeft het organisme dat zich kan aanpassen en met name het organisme dat de beste verbindingen weet te leggen. Wanneer je door een ecologische bril naar de natuur kijkt, dan is het één netwerk van relaties. “Live or living is being in relationships” hoorde Matthijs eens een Amerikaanse filosoof zeggen. Wat voor de natuur geldt, gaat veelal ook op voor organisaties.

In Ierland ziet Matthijs hoe relatieve materiële welvaart en economische groei het land in 20 tot 30 jaar volledig heeft geruïneerd en welke gevolgen dat heeft voor de natuur. Maar niet alleen de natuur lijdt. Ook de gemoedelijke mentaliteit van de Ieren is nagenoeg verdwenen en veranderd in een “Wat levert mij dat op?”-mentaliteit.

Jack herkent de eenzijdige hang naar materiële welvaart en ziet dat bedrijven zich vooral op winst focussen, mede ingegeven door de eis van aandeelhouders. Jack: “Ik probeer, als persoonlijke missie, om bestanddelen te ontwikkelen voor businessmodellen, waar andere waarden tellen. Niet alleen geld, maar ook waarden als diversiteit, duurzaamheid, mens- en omgevingsgerichtheid. Diversiteit is voor mij rijkdom. Dat is nog niet voor iedereen gangbaar”.

esm-modelIn zijn Ecologisch Systeem Model (ESM) beschouwt Jack organisaties als ecosystemen. “Organisaties hebben net als ecosystemen een omgeving en organismen die er leven. Er vinden processen plaats en er treden effecten op”. Matthijs voegt toe: “Ecosystemen zitten uitermate ingewikkeld in elkaar. Ze drijven op een netwerk van verbindingen. Wij, als mens en als mensheid zijn óók natuur. Daar ontkomen we niet aan. We hebben ons daar vaak van proberen los te denken, maar in heel veel van onze functies, liggen we toch heel dicht bij allerlei natuurlijke processen”

Vanaf de Industriële revolutie hebben organisaties zich vooral bezig gehouden met het verhogen van de productie, de toename van materiële welvaart en een groeiende hang naar macht. We zijn ons los gaan denken van de natuurlijke context van ons functioneren. Organisaties zijn op een niet-natuurlijk wijze gaan organiseren. De focus is hierdoor op beheer en control komen te liggen. Het model van Jack biedt een natuurlijke manier van organiseren. Jack licht toe: “Dit betekent ook dat, als je het op de natuurlijke manier organiseert, je het lef moet hebben om ruimte te creëren, waarin dingen kunnen ontstaan. Het gaat niet om “maakbaarheid”, maar om “onstaanbaarheid”. Je laat een ieder de dingen doen vanuit zijn eigen talenten. Mensen komen in actie vanuit een diep bewust gevoel van verbinding. Natuur kent ook geen strategie of organisatieschema. Mozaïeken of patronen in natuurgebieden ontstaan”.

Matthijs: “Daarvoor moet je de mensen wel de ruimte geven voor zelfontdekking, zodat ze hun eigen potenties kennen. En dat ze hun eigen verbindingen kunnen leggen, zonder dat ze deze van bovenaf opgelegd krijgen. Daarbij is het wel nodig dat er een servant leader is om de zwakkeren te beschermen of een bepaalde richting te stimuleren”.

Matthijs: “Voor mij liggen achter jouw model verschillende beelden. Bij de rode manier van organiseren zie ik het beeld van de vrije markt. En van het elkaar uit de markt concurreren. Elk mens streeft zijn eigen welzijn na. Als iedereen dat doet, ten koste van anderen, dan werk je vanzelf wantrouwen in de hand. Alle afspraken leg je vast in harde contracten, want anders word je toch belazerd.

De groene manier van organiseren laat het beeld zien dat we met z’n allen gezamenlijke verantwoordelijkheden nemen voor wat voor ons allen belangrijk is. Dat is het milieu, de natuur, de cultuur enzovoort. Daar ligt dus vertrouwen onder. Vertrouwen in de ander, in zijn vermogens, in zijn intenties. Dat is een belangrijk gegeven en een welkom alternatief voor ons huidige maatschappelijke model dat steeds meer gebaseerd is op wantrouwen. Wantrouwen van de overheid, van andere culturen, de wetenschap. Ik voel in de hele samenleving een diep wantrouwen. Ook het leiderschap is het leiderschap van de afscheiding geworden in plaats van het leiderschap van de verbindingen”.

Jack: “Ja, en de grote uitdaging is nu om vertrouwen binnen organisaties in te voeren. Ik ken al bedrijven die volgens de groene cirkel georganiseerd zijn. Dat legt hen geen windeideren”.

Matthijs: “Als ik dit vanuit het oogpunt van de ecologie bekijk, dan is het mijn hoop dat als steeds meer organisaties op de groene manier gaan organiseren, ze langzaam maar zeker het hele ecosysteem gaan veranderen”.

Om te kunnen veranderen, is een persoonlijke transformatie in waardenkaders nodig, waarbij je de moed hebt om naar jezelf te kijken en om toe te geven dat het niet om macht en niet om materie draait, maar om het welzijn van al wat leeft. Dat alle schepselen mogen zijn wie ze zijn. Matthijs: “Dat transformatieproces kan alleen maar door een zekere verinnerlijking. Door ruimte voor reflectie en voor verstilling. Ruimte voor in het contact komen met wat nu wezenlijk waardevol is in het individuele zijn. Het verschil tussen mens en natuur is dat de mens een reflectief vermogen bezit. En dat ons bewustzijn, ons zelfbewustzijn en het bewustzijn van de ander, ons in staat stelt om keuzes te maken. We kunnen kiezen voor het beschermen van de zwakkeren of inzetten op het verhogen van de diversiteit binnen de organisatie”.

Welke boodschap willen jullie meegeven aan leiders van organisaties?

Jack: “Durf ruimte te maken en durf te dienen. Het heeft met durf te maken, over zichzelf heen”

Matthijs: ”Ik zou daar nog aan toe willen voegen: Durf te denken in verbinding en niet in afscheiding; afzondering. En daar is ook durf voor nodig. Durf je te verbinden”.

Jack: “En dat zijn geen knoppen die je zomaar omdraait. Dat zijn langdurige leerprocessen”.

Drs. Jack Crielaard is bioloog/ecoloog, bedrijfskundige/ondernemer, interim-manager en parttime lector Sociale Innovatie en Duurzaamheid aan de Christelijke Hogeschool Ede (www.astrixconsult.nl)

Prof.Dr. Matthijs Schouten is bioloog/ecoloog en daarnaast filosoof. Matthijs is als professor verbonden aan de Universiteiten in Wageningen (Ecologie en filosofie van het natuurherstel) en Cork in Ierland (Natuurbescherming). Matthijs houdt zich verder las huisfilosoof binnen Staatsbosbeheer bezig met toekomststrategieën in relatie tot veranderende visies op natuur in de samenleving

Artikel door Els Holland. Zij is bedrijfskundige, adviseur, trainer, coach en eigenaar van ELS Company; coach voor Effectieve Leiderschap Support (www.elscompany.nl)

[Dit artikel is eerder verschenen in het kwartaalblad “Nieuwe Leider, Magazine voor waardenvolle leiders, editie 2 – april 2010]